Булган ди бер авыл
Җәмгыять

Булган ди бер авыл

Китапта истәлекләре тупланган 70тән артык гаилә, аларның балалары, онык-оныкчыклары, әйткәнебезчә, ел саен очрашалар, күрешәләр

Үзенең яшәеше дәверендә илебез тарихы белән үрелеп барган бу авылның язмышы үзенчәлекле дә, гыйбратле дә. Ул — зур тарихның кечкенә көзгесе, буыннарның хәтере һәм киләчәккә илтүче күпере. Һәркемнең балачак хатирәләре белән бәйле, шул рәхәт заманнарга алып кайта торган мизгелләрне искә төшерүче, җанның иң нечкә кылларына кагылып, ерак, шул ук вакытта бик якын вакыт араларын яңадан бер кат күңел аша үткәрә торган җирләре, вакыйгалары бар. Күпләр өчен Егерме алты авылы гомернең нәкъ шундый бер мизгеле булып кала бирә.

1942-1975 елларда Балтач, Арча районнары чикләшкән урман эчендә егерме алтынчы кварталда урнашкан, яшәгән, эшләгән, рәсми рәвештә «Красный Восток» бистәсе исемен йөрткән, гади халык телендә «Егерме алты» дип йөртелгән авыл турында газетабыз битләрендә, яисә социаль челтәрләр аша елга бер тапкыр булса да искә алабыз.

Туган авыл, туган як хатирәләре бүген дә халыкны бергә туплый

Авыл юкка чыгып, бистә урнашкан аланлык инде агачлар белән капланса да, авыл тарихын бүген дә шул исем белән хәтердә сак-лаган, шул бистәдә гомер кичергән, эшләгән, балачагын уздырган кешеләр хәтерендә әле дә яши. Заманында төрле милләт вәкилләрен араламый үз куенына алган Егерме алты бистә зираты да, ул чакларны онытмагыз дигән кебек колачлы агачларын шаулатып, җилдә акрын гына пышылдый сыман.

Туган авыл, туган як хатирәләре бүген дә халыкны бергә туплый

Туган авыл, туган як хатирәләре бүген дә халыкны бергә туплый. Әйткәнебезчә, йортлар, каралты-куралар калмаса да, Егерме алты авылына барыр юлны онытмый бу авыл балалары. Арча районы Көлеч (Ключище), Поник авыллары аша йөрер юл-сукмакларны агач басса да, элек-электән үзара аралашып яшәгән районыбызның Нормабаш авылы аша юлны бетермиләр алар.

Авылдашлары, күрше-туганнары белән очрашу, туган авылларын күрү, мәрхүм булган якыннарын зыярат кылу максаты белән ел саен авылга бару өчен урман кырында очрашу уздыралар. Егерме алты авылы балалары, бүген инде әби-бабай булган кешеләр 2026 елның июлендә егерме икенче тапкыр туган авылларына барыр өчен тагын урман кырында очраштылар.

Билгеләнгән июль көнендә, гадәттәгечә, Егерме алты авылына бара торган урман почмагында, һәр килгән кеше бер-берсен шатланып, кочак-лашып каршы алды. Быел да Үзбәкстаннан, Ташкент шәһәреннән кайтучылар бар иде. Казан, Арча, Балтач, Саба, Шәмәрдәннән килүчеләр, бар да быелгы очрашуның тагын да әһәмиятле икәнен ассызыклап, үзләренең балачакларын, яшьлек елларын, әти-әниләренең хезмәт юлларын тагын бер кат күздән кичерделәр.

«Килә, килә, китап килә»

Менә басу юлында авылдашлары Фидаил Шәяхмәтовның машинасы күренде. – Килә, килә, китап килә, – диештеләр төркемдәгеләр. Түземсезлек белән көткән машина килеп җитте. Машина хуҗасы Фидаил Шәяхмәтовның, китаплар булды, хәзер өләшәбез, диюе тылсымлы сүз кебек яңгырады. Берничә мизгелдән һәркем кулына китап алып, туган авылы, гаиләсе, танышлары турындагы битләрне күздән кичерделәр.

Туган авыл, туган як хатирәләре бүген дә халыкны бергә туплый

Китапны булдыруда, аны архив документлары, төрле истәлекләр, фотографияләр аша авылның тулы канлы тормышын чагылдыруда гаять зур көч куйган Рушания Бәдретдинова үзе дә биредә. Ул авылдашлары алдында чыгыш ясап, китапны булдыруда зур булышлыклары өчен һәркемгә рәхмәтен җиткерде. Сез булмасагыз, бу китап та булмас иде, бу безнең тарих, безнең хәтер, безнең узган юлыбыз, диде ул.

Рәхмәтләрнең иң зурысы – авылдашыбыз Фидаил Шәяхмәтовка, китаплар аның зур матди ярдәме белән дөнья күрде. Барлык авылдашларын социаль челтәрләр аша туплаган, фотоларны булдыру, эшкәртүдә зур көч куйган, Егерме алтының рәсми фотографы, дип исем алган Мансур Латыйповка рәхмәтле мин, диде Рушания ханым.

Саллы китап, тышкы яктан түгел, ә үзенең эчке эчтәлеге белән дә зур тарихи чыганаклар туплаган, ул заманның халәтен урман эчендә утырган авыл кешеләренең язмышы, тормышы аша киләчәк буыннарга ядкарь итеп тапшырыла торган бу хезмәтнең әһәмиятен бүген бер-ике сүз белән генә тасвирлап булмый, аның кыйммәте еллар үткән саен артачак.

Туган авыл, туган як хатирәләре бүген дә халыкны бергә туплый

1942 елның язында, сугышның көннән-көн авырлашкан чорында ачлык-ялангачлык котырганда оешкан бу авыл 33 ел яшәгән. Ул заманның идеологиясенә туры китереп, бистәне поселок «Красный Восток», дип атыйлар. Ә халык телендә ул, урманның 26 кварталында урнашканлыктан, 26 исеме белән йөртелә. Бөек Ватан сугышы чоры алдыннан Шәмәрдән урман хуҗалыгы алдында агач продукциясен җитештерүне арттыру бурычы куела. Урман эчендә землянкалар ясап, атналар буе шуларда яшәп, агач кисеп, бүрәнә әзерли тирә-яктан килгән халык.

Сугыш чорында агач күп кирәк була, инде эшчеләр алышмыйча, гаиләләрен дә шушында алып килеп, көнен дә, төнен дә, җәен-кышын, көзен-язын урман кисәләр. Урманны кисү генә түгел, аны башта атлар белән, соңрак полуторкаларга төяп, 17 чакрым ераклыктагы Шәмәрдән станциясенә эшелонга ташыйлар. Ул заманда паровозларга бик кирәк агач күмерен яндыруны да монда оештыралар.

Авылның Бөек Ватан сугышындагы җиңүгә керткән өлеше зур 

Сугыш гөрелтеләре тынгач, 1946 елда халык тыныч тормышка сөенеп, бараклардан чыгып, аерым йортлар төзи башлый. 1947 елны трактор дизеле ярдәмендә утлы да булалар. Авыл зурая, хәлләнә. Тора-бара халык саны да арта. 1959 елгы халык саны алу нәтиҗәләреннән күренгәнчә, монда 85 йорт, 414 кеше исәптә тора.

Клуб, медицина пункты, пекарня, ашханә, кибет, җәмәгать мунчасы – бар да бар монда. Такта яру, шпаллар өчен агач кисү, себерке бәйләү, агач күмере әзерләү цехы гөрләп эшләп торган, агач егу техникасы да үзгәрә, аны тарттыру, бер урынга туплау өчен заманча урман тракторлары да булдырыла.

Туган авыл, туган як хатирәләре бүген дә халыкны бергә туплый

Тик замананың яман җилләре Егерме алтыны да урап узмый. Тирә-яктагы куе урман киселеп бетә. Агачны ерактан алып кайтып эшкәртү бик кыйммәткә төшә. Такта яру цехын Арчага, себерке, күмер әзерләүне Сабага күчерәләр. Халык та әкренләп шунда күченә. Биредән соңгы гаиләләр 1973-1975 елларда күченеп китә. Авыл беткәнгә дә инде 50 елдан артык вакыт узган. Кайчандыр бергә яшәгән авылдашлар да төрлесе-төрле якка таралышкан.

Шул чорның шаһитләре булган, китапта истәлекләре тупланган 70тән артык гаилә, аларның балалары, онык-оныкчыклары, әйткәнебезчә, ел саен очрашалар, күрешәләр. Менә быел да, куйган максатларына тугры калып, куе урман аша зиратка барып, әби-бабалары, әти-әниләре рухларына догалар кылып, намазлар укып, ир-егетләр ауган чардуган коймаларын тәртипкә китереп кайттылар. Нормабаштан Әмир Ганиевны ел саен тракторы белән Егерме алтыга элеккеге юлны яңарта, бу авыл халкы аңа да зур рәхмәтле.

– Бу китапны без көн саен диярлек кулга алабыз, китап аша без үзебезнең балачакка, яшьлек елларына, якты хыялларыбызга әйләнеп кайтабыз. «Минем егерме алтым» китабы безне тагын да ныграк бер йодрыкка туплады. Шушы китапны укып, балаларыбыз, оныкларыбыз безнең очрашуларны дәвам итсен иде, – ди шушы авыл баласы, Балтач районы мәктәпләрендә озак еллар хезмәт куйган Нурислам Мәгъсүмҗанов. «Красный Восток» – Егерме алты авылы халкының тарихта үз урыны бар, аны без югалтырга тиеш түгел, ди мәгариф ветераны.


китап

Нет комментариев